Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Inny świat: motywy literackie

Motywy

Odczłowieczenie
Obóz odbiera ludziom imiona, siłę i wstyd. Głód sprawia, że więźniowie kradną, donoszą i walczą o dolewkę zupy. Kobiety oddają się za chleb, a słabi trafiają do Trupiarni. Narrator pokazuje jednak, że człowiek złamany przez obóz nie przestaje być człowiekiem. (7; 14; 19)
Bunt i godność
Kostylew niszczy własną rękę, żeby nie pracować dla oprawców. Polacy ogłaszają głodówkę, choć w Rosji karze się ją jak sabotaż. Jedyną wolnością więźnia staje się decyzja o własnym ciele. Bunt to wybór, którego władza nie może całkiem odebrać. (9; 18; 18)
Zdrada i donos
Obóz uczy, że każdy może donieść. Machapetian, najbliższy przyjaciel narratora, okazuje się donosicielem. Syn Pamfiłowa pochwala aresztowanie ojca. Żyd z Grodna podpisuje fałszywe zeznanie, żeby przeżyć, i za to giną czterej ludzie. (17; 12; 21)
Przyjaźń
Narrator przywiązuje się do Kostylewa, choć znają się tylko miesiąc, i chce pojechać na Kołymę zamiast niego. Dimka opiekuje się nim w Trupiarni. Polacy w Wigilię łamią się chlebem. Przyjaźń daje oparcie, ale bywa też narażona na zdradę. (9; 19; 19)
Miłość
W obozie ciało można kupić za chleb, ale prawdziwa miłość też się zdarza. Jewgienija Fiodorowna kocha Jarosława R. i płaci za to życiem. Kostylew żyje myślą o matce, a stara Kostylewa przyjeżdża na widzenie za późno. (11; 11; 9)
Cierpienie i wiara
Narrator nazywa swoją głodówkę męką za wiarę, biorąc to określenie od Dostojewskiego. W izolatorze dowiaduje się o zakonnicach, które cierpią i giną za wiarę. Brygadier Iganow modli się do późna na pryczy. Cierpienie może nadawać sens, ale nie zawsze ratuje. (18; 18; 17)
Nadzieja i śmierć
Więźniowie powtarzają, że życie im obrzydło, i boją się nadziei, bo jej zawód boli. Natalia Lwowna mówi, że nadzieję daje jej możliwość wyboru śmierci. Stary Czeczen modli się o śmierć, a narrator opisuje barak jak okręt widmo ścigany przez śmierć. (7; 16; 15)
Praca niewolnicza
Praca w obozie nie służy budowaniu, tylko niszczeniu ludzi. Norma decyduje o tym, który kocioł zupy więzień dostanie. Kto nie wyrabia normy, je mniej i słabnie. Więźniowie mają za sobą jedenaście, a od wybuchu wojny dwanaście godzin pracy dziennie. (7; 6; 7)
Kat i ofiara
W obozie role się odwracają. Gorcew, dawny śledczy, zostaje ofiarą więźniów, którym władza pozwala się zemścić. Sadowski, dawny rewolucjonista, w obłędzie wykrzykuje rozkazy rozstrzeliwania. Nikt nie jest tylko katem albo tylko ofiarą. (7; 19; 7)
Książka w obozie
Kostylew traci wiarę w komunizm, czytając francuskie powieści. Natalia Lwowna szuka nadziei w „Zapiskach z martwego domu”. Narrator widzi w Rosji Dostojewskiego i w Rosji sowieckiej ten sam martwy dom. Książka staje się dla więźniów oknem na inny świat. (9; 16; 16)

Konteksty

Sowieckie obozy pracy
Gułag był sowieckim zarządem obozów pracy, nazywanych łagrami, działającym od 1930 roku. Trafiali do nich zarówno więźniowie polityczni, jak i kryminalni. Pracowali przy wyrębie lasu, w kopalniach i na budowach na północy i wschodzie Związku Sowieckiego, w skrajnie złych warunkach.
Wrzesień 1939 i okupacja sowiecka
We wrześniu 1939 roku wojska sowieckie zajęły wschodnie ziemie Polski, w tym Grodno. W marcu 1940 roku NKWD zatrzymało tam Herlinga-Grudzińskiego, gdy próbował przedostać się na Litwę. W książce narrator mówi, że chciał walczyć z Niemcami.
Układ Sikorski-Majski i amnestia
30 lipca 1941 roku w Londynie gen. Władysław Sikorski i ambasador Iwan Majski podpisali układ polsko-sowiecki. Związek Sowiecki obiecał amnestię dla obywateli polskich w więzieniach i obozach oraz zgodził się na utworzenie armii polskiej. W książce narrator długo czeka na zwolnienie mimo amnestii.
Wojsko polskie w ZSRR i ewakuacja do Persji
Polskie wojsko tworzone w Związku Sowieckim po amnestii, nazywane armią gen. Andersa, wyjechało w 1942 roku do Persji. Narrator płynie tam z 10. dywizją piechoty. Herling-Grudziński walczył potem w armii Andersa pod Monte Cassino.
Dostojewski i „Zapiski z martwego domu”
Fiodor Dostojewski w latach 1850–1854 odbył karę katorgi na Syberii i opisał ją w książce znanej też pod polskim tytułem „Zapiski z martwego domu”. Herling-Grudziński bierze z niej motta kilku rozdziałów, tytuł jednego z nich i zwrot o męce za wiarę. Natalia Lwowna mówi, że cała Rosja jest martwym domem.
Pisarz na emigracji
Herling-Grudziński po wojnie nie wrócił do Polski i pisał w paryskiej „Kulturze”. Książkę napisał na emigracji i wydał po raz pierwszy w 1951 roku w Londynie, a polskie wydanie ukazało się tam w 1953 roku. Od 1955 roku mieszkał w Neapolu.
Literatura obozowa
„Inny świat” warto zestawić z opowiadaniami o niemieckich obozach koncentracyjnych. Sam narrator porównuje transport na Kołymę do niemieckiej selekcji do komór gazowych: chorych i słabych wysyłano tam, gdzie czekała ich pewna śmierć.