Lalka: motywy literackie

Motywy

Miłość romantyczna i idealizacja kobiety

Wokulski kocha Izabelę tak, jak nauczyła go poezja romantyczna, więc widzi w niej bóstwo, a nie prawdziwą kobietę. Prus pokazuje, że taka miłość niszczy człowieka czynu, bo każe mu poświęcić majątek, pracę i życie dla złudzenia. (tom I, rozdział VIII; tom II, rozdział III; tom II, rozdział XIV)

Pieniądz i awans społeczny

Majątek Wokulskiego otwiera mu drzwi salonów, ale nie daje mu szacunku arystokracji. Powieść pokazuje, że w społeczeństwie lat siedemdziesiątych pieniądz już rządzi, a urodzenie wciąż dzieli ludzi na lepszych i gorszych. (tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział IX; tom II, rozdział VI)

Arystokracja i jej próżniactwo

Łęccy, książę i baronowie żyją z dawnej świetności, nie pracują i trwonią pieniądze. Prus pokazuje warstwę, która mówi o „nieszczęśliwym kraju”, ale nic dla niego nie robi. (tom I, rozdział V; tom I, rozdział XI; tom II, rozdział XVI)

Praca, nauka i postęp

Paryż, Geist i Ochocki pokazują pozytywistyczną wiarę w pracę i naukę jako źródło postępu. Wokulski widzi, że ludzie z równymi zdolnościami w Paryżu tworzą cywilizację, a w Warszawie marnują siły na walkę z otoczeniem. (tom II, rozdział II; tom II, rozdział II; tom II, rozdział III)

Nędza i dobroczynność

Wędrówka po Powiślu odsłania biedę, której nie widzą salony. Wokulski pomaga konkretnym ludziom, ale rozumie, że prywatna dobroczynność nie usunie nędzy całego miasta. (tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział IX)

Lalka i marionetki

Tytułowa lalka to zabawka z procesu Stawskiej, ale też obraz ludzi bez własnej woli. Mechaniczne zabawki Rzeckiego pokazują, że ludzie robią to, co każe im ślepa sprężyna społecznych zwyczajów. (tom I, rozdział II; tom II, rozdział IX; tom II, rozdział XVIII)

Samotność

Wokulski i Rzecki są ludźmi samotnymi wśród tłumu. Wokulski nosi pustkę w sobie, a Rzecki żyje tylko sklepem, pamięcią i przyjaźnią ze Stachem. (tom I, rozdział IV; tom I, rozdział II; tom II, rozdział XVI)

Śmierć i samobójstwo

Myśl o samobójstwie wraca w powieści wiele razy: Katz po klęsce, Wokulski w Łazienkach i na torach w Skierniewicach. Niejasny wybuch w Zasławiu zostawia czytelnika z pytaniem, czy bohater wybrał śmierć, czy nowe życie. (tom I, rozdział X; tom II, rozdział XIV; tom II, rozdział XVIII)

Złudzenia polityczne

Rzecki przez całe życie wierzy w Napoleonidów i w wojnę, która przyniesie sprawiedliwość. Jego bonapartyzm pokazuje romantyczne pokolenie, które czeka na pomoc z zewnątrz zamiast działać. (tom I, rozdział III; tom II, rozdział X; tom II, rozdział XVII)

Polacy i Żydzi

Prus pokazuje rosnącą niechęć do Żydów i jej przyczyny. Wokulski broni Szlangbauma, a Szuman jednocześnie podziwia Żydów i nimi gardzi, co odsłania napięcia między grupami w Warszawie. (tom I, rozdział X; tom II, rozdział X; tom II, rozdział XV)

Romantyzm i pozytywizm w jednym człowieku

Szuman widzi w Wokulskim romantyka sprzed 1860 roku i pozytywistę z 1870 roku. Ten konflikt tłumaczy jego sprzeczne czyny: rachunek kupca i szaleństwo kochanka. (tom I, rozdział X; tom I, rozdział XV; tom II, rozdział XVIII)

Miasto: Warszawa i Paryż

Warszawa jest w powieści miastem kontrastów, od salonów po śmietnisko nad Wisłą. Paryż ma plan, porządek i pracę, dlatego Wokulski porównuje oba miasta i widzi, jak bardzo zaniedbany jest jego kraj. (tom I, rozdział VIII; tom II, rozdział II; tom II, rozdział IV)