
Sama nazywa się ubogą kobietą. Stoi nisko, pod krzyżem, i nie może dosięgnąć Syna. Mówi, że ciało i wszystkie kości jakby w niej spróchniały, a z bólu ma krwawą, znękaną głowę.
To ona mówi przez cały utwór. Tradycja i tytuł „Żale Matki Boskiej pod krzyżem” wskazują, że to Maryja, ale w tekście nie pada jej imię. Mówi jak zwykła matka, nie jak święta z obrazu. Prosi ludzi o współczucie, czule zwraca się do Syna, żali się aniołowi i ostrzega inne matki. Najbardziej boli ją bezradność: widzi cierpienie dziecka i nie może mu pomóc.
„Posłuchajcie, bracia miła, Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;”
Całość. Początek utworu. Matka prosi zebranych, by wysłuchali jej skargi. Od tych słów wziął się drugi tytuł wiersza.
„Usłyszycie moj zamętek, Jen mi się zstał w Wielki Piątek.”
Całość. Jedyna nazwa dnia: ból spotkał Matkę w Wielki Piątek.
„Pożałuj mię, stary, młody,”
Całość. Matka prosi o współczucie wszystkich, bez względu na wiek.
„Boć mi przyszły krwawe gody:”
Całość. Gody to uczta, święto. Zestawienie z krwią pokazuje, że święto zmieniło się w mękę.
„Jednegociem Syna miała I tegociem ożalała.”
Całość. Matka miała tylko jedno dziecko i właśnie je traci.
„Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,”
Całość. Matka nazywa siebie ubogą, biedną kobietą. Nie mówi o sobie jak o królowej, lecz jak o zwykłej, nieszczęśliwej kobiecie.
„Ciężka moja chwila, krwawa godzina,”
Całość. Czas męki to dla Matki krwawa godzina.
„Iż on bije, męczy mego miłego Syna.”
Całość. Matka widzi, jak oprawca znęca się nad jej dzieckiem.
„Synku miły i wybrany, Rozdziel z matką swoją rany;”
Całość. Matka chce wziąć na siebie część cierpienia Syna. Mówi do niego zdrobnieniem.
„A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,”
Całość. Matka przypomina, ile Syn dla niej znaczy: zawsze nosiła go w sercu.
„Przemów k matce, bych się ucieszyła,”
Całość. Matka prosi Syna choć o jedno słowo. W utworze Syn się nie odzywa.
„Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;”
Całość. Zdrobnienie „główka” i tryb przypuszczający: Matka chce pomóc, ale nie może.
„Picia wołasz, piciać bych ci dała,”
Całość. Jedyna wiadomość o tym, co mówi Syn: woła o picie.
„Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała.”
Całość. „Nie lza” znaczy „nie można”. To puenta strofy o bezradności.
„O anjele Gabryjele, Gdzie jest ono twe wesele,”
Całość. Apostrofa do anioła i pytanie retoryczne. Wesele znaczy tu radość.
„A ja pełna smutku i żałości.”
Całość. Odpowiedź na dawne słowa anioła „pełna miłości”. Ten sam układ słów, odwrotna treść.
„Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.”
Całość. Ból Matki jest tak wielki, że czuje go w całym ciele.
„Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,”
Całość. Apostrofa do matek. Maciory to w staropolszczyźnie po prostu matki.
„Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.”
Całość. Matka podkreśla, że Syn cierpi niewinnie.
„Nie mam ani będę mieć jinego, Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.”
Całość. Ostatnie wersy. Syn jest dla Matki jedyną bliską osobą.