Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Odyseja: motywy literackie

Motywy

Wędrówka i tułaczka
Już pierwsze słowa eposu mówią o mężu, który długo błądził i poznał wiele miast i ludów. Podróż Odysa jest pełna niebezpieczeństw i nowych ludzi: lotofagów, Kyklopów, Lajstrygonów, Feaków. Tułaczka hartuje bohatera, ale zabiera mu wszystkich towarzyszy. (Pieśń pierwsza; Pieśń dziewiąta; Pieśń dwunasta)
Powrót do domu (nostos)
Celem Odysa jest Itaka, a nie przygoda. Odrzuca nieśmiertelność u Kalypso, bo tęskni za żoną i ziemią ojców. Nawet po powrocie dom trzeba odzyskać: najpierw przebranie, potem walka, na końcu próba łoża. (Pieśń piąta; Pieśń trzynasta; Pieśń dwudziesta trzecia)
Wierność
Penelopa przez lata zwodzi zalotników podstępem z całunem. Eumajos, Eurykleja, Filojtios i pies Argos czekają na pana. Przeciw nim stoją niewierni: Melantios i służące, które zadają się z zalotnikami. Odys nagradza jednych i karze drugich. (Pieśń dziewiętnasta; Pieśń siedemnasta; Pieśń dwudziesta druga)
Przebiegłość
Odys częściej wygrywa rozumem niż siłą. W jaskini Polyfema przedstawia się jako Nikt i dlatego inni Kyklopi nie przychodzą z pomocą. W Itace ukrywa się w łachmanach i kłamie o sobie, aż przyjdzie pora zemsty. Penelopa jest mu równa: sprawdza go tajemnicą łoża. (Pieśń dziewiąta; Pieśń czternasta; Pieśń dwudziesta trzecia)
Los i bogowie
Bogowie kierują drogą Odysa. Posejdon go ściga, Atene chroni, Zeus rozstrzyga. Ludzie nie mają jednak tylko roli pionków: towarzysze giną z własnej winy, bo zjedli woły Heliosa, choć byli ostrzeżeni. Odys mówi synowi, że bóstwom łatwo człowieka zetrzeć w proch albo wynieść na szczyt. (Pieśń pierwsza; Pieśń dwunasta; Pieśń szesnasta)
Śmierć i zaświaty
W pieśni jedenastej Odys schodzi do krainy cieni. Zmarli to bezsilne dusze, które piją krew ofiary, by móc mówić. Achilles, największy bohater spod Troi, mówi, że wolałby być ubogim parobkiem niż władcą umarłych. Sława po śmierci nie zastępuje życia. (Pieśń jedenasta; Pieśń jedenasta; Pieśń dwudziesta czwarta)
Gościnność
Gość jest pod opieką Zeusa. Feakowie, Nestor, Menelaj i Eumajos przyjmują przybysza, karmią go i obdarowują, zanim zapytają o imię. Polyfem i zalotnicy łamią to prawo: jeden zjada gości, drudzy poniżają żebraka w cudzym domu. Obie te zbrodnie zostają ukarane. (Pieśń siódma; Pieśń czternasta; Pieśń siedemnasta)
Ojciec i syn
Telemach dorasta bez ojca. Wyprawa do Pylos i Sparty uczy go mówić z królami i działać. Spotkanie w chacie Eumajosa łączy ojca i syna we wspólnym planie, a w dniu zemsty Telemach walczy u boku Odysa. Na końcu w walce staje też trzecie pokolenie: Laertes. (Pieśń szesnasta; Pieśń dwudziesta pierwsza; Pieśń dwudziesta czwarta)
Zemsta i kara
Rzeź zalotników jest okrutna, ale epos przedstawia ją jako karę za łamanie praw domu i gościnności, popartą znakiem Zeusa. Odys oszczędza niewinnych, Femiosa i Medona. Krwawa zemsta rodzi jednak żądzę odwetu u rodzin zabitych i kończy ją dopiero wola bogów. (Pieśń dwudziesta pierwsza; Pieśń dwudziesta druga; Pieśń dwudziesta czwarta)
Pokusa i zapomnienie
Na drodze Odysa stoją pokusy, które każą zapomnieć o domu: owoc lotofagów, czary i uczty Kirki, nieśmiertelność u Kalypso, śpiew Syren. Odys chce usłyszeć Syreny, ale każe się przywiązać do masztu. Wytrwałość w drodze to także panowanie nad sobą. (Pieśń dziewiąta; Pieśń dwunasta; Pieśń piąta)
Morze
Morze jest drogą i wrogiem. Posejdon rozbija tratwę Odysa i zamienia w skałę okręt Feaków. Skylla i Charybda strzegą cieśniny. Zarazem morze oddziela świat ludzi od krain baśniowych, przez które Odys przechodzi w swojej opowieści. (Pieśń piąta; Pieśń trzynasta; Pieśń dwunasta)

Konteksty

Antyk
„Odyseja” należy do najstarszych utworów literatury europejskiej. Badacze datują eposy Homera na VIII wiek przed naszą erą. W szkole czyta się ją razem z mitologią i tragedią grecką jako źródło wzorców postaci, motywów i gatunków.
Kim był Homer
Starożytni uważali Homera za niewidomego śpiewaka, autora „Iliady” i „Odysei”. Pewnych wiadomości o nim nie ma. Uczeni spierają się, czy oba eposy napisał jeden poeta, i od dawna wiążą je z ustną tradycją pieśniarzy, takich jak Demodok i Femios w samej „Odysei”.
Cechy eposu
Epos to długi utwór wierszowany o losach bohatera na tle wielkich wydarzeń. „Odyseja” zaczyna się inwokacją do Muzy. Ma narratora, który wie wszystko, świat bogów i ludzi, rozbudowane porównania, stałe określenia (w tym przekładzie najczęściej „sowiooka” Atene) i powtarzane formuły. Akcja zaczyna się w środku wydarzeń, a przeszłość Odys opowiada sam.
„Iliada” i wojna trojańska
„Iliada”, drugi epos przypisywany Homerowi, opowiada o gniewie Achillesa pod Troją. „Odyseja” zaczyna się po wojnie. Wraca do niej w pieśniach Demodoka, w opowieściach Nestora i Menelaja i w rozmowach z duszami Achillesa i Agamemnona.
Mitologia grecka
Bogowie z Olimpu biorą udział w akcji: Zeus, Atene, Posejdon, Hermes, Helios. Postacie z mitów, takie jak Kyklopi, Kirka, Syreny, Skylla i Charybda, weszły do języka. „Syreni śpiew” to pokusa, „między Scyllą a Charybdą” to wybór między dwoma niebezpieczeństwami.
„Odyseja” jako słowo
Imię bohatera dało nazwę długiej, pełnej przygód wędrówce. Tytuł „Odysei” powtarza się w literaturze i kulturze w innych dziełach o drodze i powrocie, na przykład w „Ulissesie” Jamesa Joyce’a.
Przekład Lucjana Siemieńskiego
Lucjan Siemieński przełożył „Odyseję” wierszem rymowanym, trzynastozgłoskowcem, w XIX wieku. Dlatego bohater nazywa się u niego zwykle Odys, a bogini Atene albo Pallas. Pisownia imion różni się od innych przekładów i opracowań, na przykład Antinoj zamiast Antinoos.