Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Rok 1984: motywy literackie

Motywy

Państwo totalitarne
Partia kontroluje każdy obszar życia: pracę, czas wolny, małżeństwa, język i myśli. Teleekrany podglądają mieszkańców, dzieci donoszą na rodziców, a myślozbrodnia grozi śmiercią. Prywatne zostaje tylko to, co człowiek ma w głowie, a w końcu i to Partia zabiera. (Część I, rozdział 1; Część I, rozdział 2; Część III, rozdział 1)
Propaganda i kłamstwo
Ministerstwo Prawdy produkuje kłamstwa, a hasła Partii łączą przeciwieństwa, na przykład wojnę z pokojem i wolność z niewolą. Gdy w szóstym dniu Tygodnia Nienawiści wróg się zmienia, tłum przyjmuje nową wersję od razu, a stare dokumenty trzeba przerobić. (Część I, rozdział 1; Część II, rozdział 9)
Fałszowanie przeszłości
Winston codziennie zmienia stare artykuły, a oryginały płoną w szczelinie pamięci. Ludzie znikają z zapisów i stają się nieosobami. Hasło Partii mówi, że kto kontroluje teraźniejszość, kontroluje przeszłość. Bez pamięci ludzie nie mogą porównać, czy żyje im się lepiej. (Część I, rozdział 3; Część I, rozdział 4; Część I, rozdział 7)
Nowomowa i język
Syme cieszy się, że słownik każdego roku się kurczy. Nowomowa ma odebrać ludziom słowa na myśli nieprawomyślne, tak by myślozbrodnia stała się niemożliwa. Aneks pokazuje, że nawet Deklaracji Niepodległości nie da się w niej wyrazić. (Część I, rozdział 5; Aneks, Zasady nowomowy)
Wolność i jej utrata
Dla Winstona wolność to prawo do stwierdzenia, że dwa plus dwa to cztery. O'Brien zmusza go, by uwierzył, że to pięć. Wolność wewnętrzna okazuje się możliwa do zniszczenia, gdy człowiek zostaje złamany. (Część I, rozdział 7; Część III, rozdział 2; Część III, rozdział 6)
Miłość jako bunt
Miłość Winstona i Julii jest aktem politycznym, bo Partia chce zastąpić uczucia lojalnością wobec siebie. Kochankowie obiecują, że uczuć im nie odbiorą. W pokoju 101 i Winston, i Julia się zdradzają, a po wyjściu nic już ich nie łączy. (Część II, rozdział 2; Część III, rozdział 5; Część III, rozdział 6)
Inwigilacja
Wielki Brat widzi wszystko. Teleekrany nadają i podglądają jednocześnie, myślopolicja zna ludzi lepiej niż oni siebie. Nawet pokój bez teleekranu ma go za obrazem, a życzliwy sklepikarz okazuje się policjantem. (Część I, rozdział 1; Część II, rozdział 10)
Władza dla władzy
O'Brien wyjaśnia, że Partia nie chce władzy dla dobra ludzi. Władza jest celem, nie środkiem, a jej istotą jest zadawanie cierpienia. Przyszłość ma być wiecznym poniżaniem człowieka. (Część III, rozdział 3)
Nadzieja w prolach
Winston pisze, że jeśli istnieje nadzieja, to w prolach, którzy stanowią większość ludności. Prole są jednak zajęci loterią, piwem i codziennością. Prolka przy praniu staje się dla niego obrazem siły, która kiedyś może się obudzić. (Część I, rozdział 7; Część II, rozdział 10)
Dwójmyślenie
Dwójmyślenie to umiejętność wierzenia jednocześnie w dwie sprzeczne rzeczy i zapominania o kłamstwie, które się właśnie powiedziało. Dzięki niemu członkowie Partii przyjmują każdą zmianę prawdy. (Część I, rozdział 3)
Przedmioty z przeszłości
Szklany przycisk do papieru, stara rymowanka i zeszyt z kremowym papierem łączą Winstona ze światem sprzed Rewolucji. Przycisk rozbity przy aresztowaniu oznacza koniec jego małego, prywatnego świata. (Część I, rozdział 8; Część II, rozdział 10)

Konteksty

Kontekst historyczny
Orwell pisał powieść tuż po II wojnie światowej i wydał ją w 1949 roku. Sam wyjaśniał, że chciał pokazać, czym skończyłyby się w Wielkiej Brytanii rządy w stylu Stalina. Powieść przypomina procesy pokazowe z czasów wielkiej czystki, w których oskarżeni przyznawali się do wymyślonych zbrodni, a ludzi wymazywano ze zdjęć. Jones, Aaronson i Rutheford przypominają ofiary takich procesów.
Kontekst biograficzny
George Orwell to pseudonim Erica Arthura Blaira, angielskiego pisarza i dziennikarza. Walczył w hiszpańskiej wojnie domowej po stronie republikanów, w antystalinowskiej milicji POUM. Wcześniej napisał „Folwark zwierzęcy”, satyrę na rewolucję w Rosji. „Rok 1984” kończył ciężko chory na gruźlicę, zmarł w 1950 roku.
Antyutopia
Utopia opisuje państwo doskonałe, antyutopia (dystopia) pokazuje, jak taki projekt zamienia się w koszmar. Antyutopią jest też „Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya, wydany w 1932 roku. Orwell przenosi akcję w przyszłość, by ostrzec przed tym, co już działo się w jego czasach.
Konteksty literackie
Totalitaryzm i zniewolenie umysłu opisują też „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (łagry sowieckie) i „Zniewolony umysł” Czesława Miłosza (jak intelektualiści przyjmują doktrynę). Wcześniej Orwell wydał „Folwark zwierzęcy”, alegorię stalinizmu i ostrzeżenie przed totalitaryzmem.
Kontekst filozoficzny
Hannah Arendt w „Korzeniach totalitaryzmu” opisała, jak państwo totalitarne rządzi przez propagandę i terror. Orwell pokazuje to w praktyce, a idzie jeszcze dalej: O'Brien nie chce posłuszeństwa, tylko miłości i wiary. Dwójmyślenie przypomina też pytanie, czy prawda istnieje niezależnie od tego, co mówi władza.
Kontekst współczesny
Słowa z powieści weszły do języka: Wielki Brat oznacza dziś kontrolę i podglądanie, nowomowa język propagandy. Powieść wraca w dyskusjach o kamerach w miastach, zbieraniu danych przez firmy i państwa, fałszywych informacjach w sieci. Program telewizyjny „Big Brother” wziął nazwę od Orwella.