Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią: motywy literackie

Motywy

Taniec śmierci
Śmierć mówi o sobie, że gdy zaczyna pląsać z kosą, chce pokąsać tysiąc ludzi. Potem wylicza wszystkie stany: króla, cesarza, książęta, filozofów, rzemieślników, kupców i oraczy. Każdy przed jej kosą skacze. To motyw tańca śmierci: korowód ludzi z różnych stanów prowadzony przez Śmierć. (Całość; Całość; Całość)
Równość wobec śmierci
Kosa Śmierci tnie szlachtę tak samo jak kmieci. Papież stoi przed nią tak samo jak najbiedniejszy żebrak. Bogactwo, władza i zamki z żelaznymi wrotami nikogo nie chronią. (Całość; Całość)
Grzech pierworodny
Śmierć poczęła się wtedy, gdy Ewa ruszyła zakazany owoc. Była w jabłku, a Adam ją ukąsił. Przez to umrzeć musi całe jego plemię. Śmierć jest więc karą za grzech pierwszych ludzi. (Całość)
Marność dóbr doczesnych
Śmierć nie chce darów, rodzynek, migdałów ani drogich tkanin. Ludzie tego świata żałują, że kochali stroje i bogactwa, za które oddali dusze. Wszystko przeminęło jak obłoki. (Całość; Całość)
Bezradność wiedzy i medycyny
Wielki mędrzec mdleje na widok Śmierci, a ona mówi, że nie pomoże mu ani Sortes, ani jego mistrzostwo. Lekarze pomagają tylko na chwilę, a żadne zioło w ogrodzie nie zatrzyma śmierci. (Całość; Całość; Całość)
Satyra na stany
Śmierć wyśmiewa plebanów z grubą szyją, którzy piją dużo piwa, tłuste panie, karczmarzy podających złe piwo i sędziów biorących dary. Najdłużej mówi o złym mnichu, który ucieka z klasztoru i spada z konia. (Całość; Całość; Całość; Całość)
Groza i komizm
Wygląd Śmierci budzi grozę: nie ma warg ani końca nosa, płacze krwią. Jednocześnie jej mowa jest pełna żartów: pyta mistrza, czy nie rozumie po polsku, i obiecuje karczmarzom smołę w gardle. Mistrz też śmieszy, gdy chce ją przekupić kołaczem. (Całość; Całość; Całość; Całość)
Dobra śmierć i życie wieczne
Dobrzy mnisi nie lękają się kosy, bo dobry człowiek nic nie traci: idzie w niebieskie radości. Śmierć podziwia też męczennice, które mężnie znosiły tortury. Kto żyje dobrze, nie musi bać się końca. (Całość; Całość)

Konteksty

Średniowiecze
Utwór powstał w XV wieku i należy do najważniejszych zabytków polskiej poezji średniowiecznej. Pokazuje typowy dla epoki pogląd, że życie doczesne jest krótkie, a liczy się zbawienie duszy. Ze śmierci nie robi tragedii, tylko przestrogę.
Taniec śmierci w sztuce
Taniec śmierci (danse macabre) to alegoria popularna w sztuce i literaturze późnego średniowiecza, w XIV i XV wieku. Przedstawia korowód ludzi wszystkich stanów, który prowadzi trup albo kościotrup. Wyraża równość ludzi wobec śmierci. Przykładem jest obraz Bernta Notkego z kościoła św. Mikołaja w Tallinnie, z końca XV wieku.
Łacińskie wzory i rękopis
Polski autor jest nieznany. Utwór wzorował się na łacińskich dialogach o śmierci, ale polska wersja jest dość oryginalna, zwłaszcza przez humor. Tekst zachował się w rękopisie z lat 1463–1465, przechowywanym w Płocku, bez zakończenia; rękopis zaginął w czasie II wojny światowej. W 2017 roku prof. Wiesław Wydra odnalazł pełne wydanie drukowane z 1542 roku.
Biblia
Śmierć opowiada swoje pochodzenie za Księgą Rodzaju: grzech Adama i Ewy w raju. Przywołuje też postacie z Biblii: Goliata, Annasza i Kajfasza, Judasza, Salomona, Absaloma i Samsona. Zwycięstwo Chrystusa, który zmartwychwstał trzeciego dnia, pochodzi z Ewangelii.
Literatura moralizatorska
Utwór to średniowieczny dialog moralizatorsko-dydaktyczny. Ma pouczać: przygotować człowieka do śmierci i zachęcić do życia bez grzechu. Służy temu forma rozmowy i sceny z życia różnych stanów.
Fragment na maturze 2025
Na maturze z polskiego w 2025 roku fragment „Rozmowy” zestawiono z wierszem „Wiosna” Jana Andrzeja Morsztyna. Uczniowie porównywali postawę wobec życia zalecaną w obu tekstach i wiązali utwór ze średniowieczem.
Groteska
Groteska to rodzaj komizmu, który przejaskrawia świat i zestawia kontrasty. W „Rozmowie” odrażający wygląd Śmierci łączy się z jej dowcipną, swojską mową, a strach mistrza z jego naiwnymi pomysłami.