Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Syzyfowe prace: motywy literackie

Motywy

Rusyfikacja
Szkoła ma odebrać dzieciom polski język i pamięć. W Owczarach dzieci czytają po rosyjsku, w gimnazjum woźny krzyczy, że nie wolno mówić po polsku, a za polskie słowo trafia się do kozy. Nowe władze dodają rewizje i rosyjski teatr. (rozdział II; rozdział III; rozdział VIII; rozdział XI)
Syzyfowy trud zaborców
Zakaz czytania polskich książek tylko wzmaga ciekawość uczniów. Recytacja Zygiera pokazuje, że lata szkoły nie zabiły w chłopcach polskich uczuć. Wysiłek rusyfikatorów okazuje się daremny jak praca Syzyfa. (rozdział XV; rozdział XVI)
Dojrzewanie
Marcin przechodzi drogę od przestraszonego ośmiolatka przez szkolnego karierowicza do młodego człowieka, który rozumie, kim jest. Każdy etap zostawia ślad: śmierć matki, teatr, Buckle, Reduta, miłość. (rozdział I; rozdział XI; rozdział XVI; rozdział XVIII)
Matka
Matka jest dla Marcina pierwszym oparciem. Jej czułość w drodze do Gawronek i jej śmierć zostawiają pustkę. Marcin wierzy, że to jej wstawiennictwo uratowało go przed wydaleniem. (rozdział VI; rozdział VII; rozdział IX)
Szkoła i nauczyciele
Nauczyciele są różni: Majewski donosi, Leim karze surowo, Sztetter boi się o posadę, Kostriulew kłamie o Polsce, a ksiądz Wargulski ma odwagę się sprzeciwić. Szkoła więcej uczy strachu niż wiedzy. (rozdział V; rozdział VIII; rozdział XIV; rozdział VII)
Przyjaźń i koleżeństwo
Uczniowie wspierają się, ale też potrafią się zdradzić. Marcin ratuje Radka, a w sprawie Waleckiego ratuje klasę jego kosztem. Na górce u Gontali rodzi się wspólnota, a Radek na końcu podaje Marcinowi rękę. (rozdział XII; rozdział XIV; rozdział XVI; rozdział XVIII)
Pierwsza miłość
Uczucie Marcina do Biruty jest nieśmiałe i nieme: spotkania przy źródle to tylko spojrzenia. Wyjazd Stogowskich kończy tę miłość, zanim padło jedno słowo. (rozdział XVII; rozdział XVII; rozdział XVIII)
Bieda i awans przez naukę
Radek, syn fornala, zdobywa wykształcenie uporem. Koledzy i dyrektor gardzą jego pochodzeniem, a on uczy się dalej. Gumowicz też cierpi za biedę matki. (rozdział XII; rozdział XII; rozdział XII; rozdział V)
Siła literatury
Książki zmieniają Marcina. Najpierw Buckle w rosyjskim przekładzie sprawia, że uważa się za ateistę i rzuca się do pracy, by dorównać mistrzowi. Potem „Dziady” i inne zakazane utwory budzą w nim polskie uczucia. Słowo poety działa na klasę jak wystrzał. (rozdział XIII; rozdział XV; rozdział XVI)
Pamięć o powstaniu
Powstanie wraca w opowieści Nogi o zabitym powstańcu, w goryczy ojca Marcina i w wierszu recytowanym przez Zygiera. Marcin łączy te wspomnienia w jedno. (rozdział X; rozdział XV)

Konteksty

Zabór rosyjski po powstaniu styczniowym
Akcja toczy się w Królestwie Polskim kilka lat po upadku powstania styczniowego (1863–1864). Po powstaniu władze carskie nazywały te ziemie Krajem Przywiślańskim i prowadziły ostrą rusyfikację szkół (nota i przypisy Wolnych Lektur).
Wątki z życia Żeromskiego
Żeromski uczył się w gimnazjum w Kielcach, a powieściowy Kleryków jest do Kielc podobny. Ojciec pisarza, jak ojciec Marcina, brał udział w powstaniu styczniowym, a pisarz wcześnie stracił matkę (nota Wolnych Lektur).
Pierwsze wydanie
Powieść ukazywała się w 1897 roku w krakowskiej „Nowej Reformie”, a rok później wyszła jako książka we Lwowie. Żeromski opublikował ją pod pseudonimem Maurycy Zych. W zaborze rosyjskim wydano ją dopiero w 1909 roku, z cięciami cenzury (nota Wolnych Lektur).
„Reduta Ordona” Adama Mickiewicza
Zygier recytuje wiersz zaczynający się od słów „Nam strzelać nie kazano”. To początek „Reduty Ordona” Mickiewicza o obronie Warszawy w powstaniu listopadowym (przypis Wolnych Lektur).
Mit o Syzyfie
Syzyf w mitologii greckiej za karę bez końca wtacza pod górę głaz, który zawsze spada. Tytuł powieści nazywa tak wysiłek zaborców: chcą wychować z polskich chłopców Rosjan, a ich praca okazuje się daremna.
Henry Thomas Buckle
Angielski historyk (1821–1862), autor „Historii cywilizacji w Anglii”. W powieści uczniowie czytają jego książkę w rosyjskim przekładzie i uważają się po niej za ludzi oświeconych i niewierzących (przypis Wolnych Lektur).