- Rusyfikacja
- Szkoła ma odebrać dzieciom polski język i pamięć. W Owczarach dzieci czytają po rosyjsku, w gimnazjum woźny krzyczy, że nie wolno mówić po polsku, a za polskie słowo trafia się do kozy. Nowe władze dodają rewizje i rosyjski teatr. (rozdział II; rozdział III; rozdział VIII; rozdział XI)
- Syzyfowy trud zaborców
- Zakaz czytania polskich książek tylko wzmaga ciekawość uczniów. Recytacja Zygiera pokazuje, że lata szkoły nie zabiły w chłopcach polskich uczuć. Wysiłek rusyfikatorów okazuje się daremny jak praca Syzyfa. (rozdział XV; rozdział XVI)
- Dojrzewanie
- Marcin przechodzi drogę od przestraszonego ośmiolatka przez szkolnego karierowicza do młodego człowieka, który rozumie, kim jest. Każdy etap zostawia ślad: śmierć matki, teatr, Buckle, Reduta, miłość. (rozdział I; rozdział XI; rozdział XVI; rozdział XVIII)
- Matka
- Matka jest dla Marcina pierwszym oparciem. Jej czułość w drodze do Gawronek i jej śmierć zostawiają pustkę. Marcin wierzy, że to jej wstawiennictwo uratowało go przed wydaleniem. (rozdział VI; rozdział VII; rozdział IX)
- Szkoła i nauczyciele
- Nauczyciele są różni: Majewski donosi, Leim karze surowo, Sztetter boi się o posadę, Kostriulew kłamie o Polsce, a ksiądz Wargulski ma odwagę się sprzeciwić. Szkoła więcej uczy strachu niż wiedzy. (rozdział V; rozdział VIII; rozdział XIV; rozdział VII)
- Przyjaźń i koleżeństwo
- Uczniowie wspierają się, ale też potrafią się zdradzić. Marcin ratuje Radka, a w sprawie Waleckiego ratuje klasę jego kosztem. Na górce u Gontali rodzi się wspólnota, a Radek na końcu podaje Marcinowi rękę. (rozdział XII; rozdział XIV; rozdział XVI; rozdział XVIII)
- Pierwsza miłość
- Uczucie Marcina do Biruty jest nieśmiałe i nieme: spotkania przy źródle to tylko spojrzenia. Wyjazd Stogowskich kończy tę miłość, zanim padło jedno słowo. (rozdział XVII; rozdział XVII; rozdział XVIII)
- Bieda i awans przez naukę
- Radek, syn fornala, zdobywa wykształcenie uporem. Koledzy i dyrektor gardzą jego pochodzeniem, a on uczy się dalej. Gumowicz też cierpi za biedę matki. (rozdział XII; rozdział XII; rozdział XII; rozdział V)
- Siła literatury
- Książki zmieniają Marcina. Najpierw Buckle w rosyjskim przekładzie sprawia, że uważa się za ateistę i rzuca się do pracy, by dorównać mistrzowi. Potem „Dziady” i inne zakazane utwory budzą w nim polskie uczucia. Słowo poety działa na klasę jak wystrzał. (rozdział XIII; rozdział XV; rozdział XVI)
- Pamięć o powstaniu
- Powstanie wraca w opowieści Nogi o zabitym powstańcu, w goryczy ojca Marcina i w wierszu recytowanym przez Zygiera. Marcin łączy te wspomnienia w jedno. (rozdział X; rozdział XV)