Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Szewcy: motywy literackie

Motywy

Rewolucja
W „Szewcach” są trzy przewroty: faszystowski Scurvy’ego i Dziarskich Chłopców, szewski i na końcu technokratyczny Hiper-Robociarza. Każdy obiecuje wyzwolenie, a kończy się nową władzą nad ludźmi. Ostatnie słowo mają dygnitarze, dla których wszyscy pozostali są tylko dekoracją. (Akt I; Akt II; Akt III)
Praca
Scurvy szydzi, że wyzwolenie jest tylko przez pracę, a potem karze szewców przymusowym bezrobociem. Właśnie praca staje się bronią: szewcy szyją jak w transie i zarażają nią pachołków Gnębona. Po zwycięstwie praca bez idei okazuje się nudna, a Sajetan narzeka na pracę czystotwórczo społeczną. (Akt I; Akt II; Akt II)
Nuda i pustka
Nuda pojawia się w didaskaliach na końcu aktu I, a w akcie III wisi nad sceną jako tablica z napisem „NUDA”. Czeladnicy po zwycięstwie czują zupełną pustkę, a Księżna mówi im, że są „po tamtej stronie”. Dla Witkacego to znak, że świat bez głębszych przeżyć staje się mechaniczny. (Akt I; Akt III; Akt III)
Władza i kukły
Ci, którzy wydają się rządzić, są kukłami. Scurvy zostaje ministrem przez telefon, czeladnicy dostają władzę dekoracyjną, Gnębon pilnuje widowisk propagandowych. Prawdziwa władza wchodzi na końcu w angielskich garniturach i nawet nie patrzy na leżących. (Akt I; Akt III; Akt III)
Pożądanie i kobieta-modliszka
Księżna uwodzi i dręczy mężczyzn. Scurvy cały czas pragnie jej i umiera z niespełnionej żądzy, przykuty łańcuchem. Na końcu Księżna z piedestału każe wszystkim pełznąć przed babą, a potem trafia do klatki. Pożądanie jest tu siłą równie niszczącą jak polityka. (Akt I; Akt III; Akt III)
Groteska
Witkacy łączy rzeczy, które do siebie nie pasują: filozofię z wulgarnym językiem szewców, prokuratora na łańcuchu, bombę, która jest termosem, serce na tacy z mechanizmem zegarowym. Śmierć Sajetana nie kończy jego gadania, a postaci mówią o autorze sztuki. Groteska śmieszy i przeraża zarazem. (Akt III; Akt III; Akt II)
But
But jest narzędziem pracy szewców i znakiem ich klasy. W akcie I Drugi Czeladnik szyje olbrzymi but oficerski, w akcie II szewcy wołają, że but jest absolutem. Scurvy przegrywa wszystko, bo nie umie uszyć jednego buta. (Akt I; Akt II; Akt III)
Chochoł i polskie mity
Chłopi przynoszą chochoła Wyspiańskiego, a Hiper-Robociarz mówi, że to „zaraza czysta z tym Wyspiańskim”. Chochoł okazuje się Bubkiem we fraku, który zaprasza na dancing. Witkacy kpi z narodowych symboli, z których każda władza robi sobie dekorację. (Akt III; Akt III; Akt III)

Konteksty

Autor: Witkacy
Stanisław Ignacy Witkiewicz urodził się 24 lutego 1885 roku w Warszawie, a od dzieciństwa mieszkał w Zakopanem. Podpisywał się Witkacy, żeby odróżnić się od ojca, znanego artysty. Był malarzem, pisarzem, filozofem i teoretykiem sztuki. Zmarł 18 września 1939 roku: popełnił samobójstwo po wiadomości, że Związek Radziecki zaatakował Polskę. W „Szewcach” sam pojawia się w rozmowach postaci jako „autor tej sztuki” i „zakopiański zagwazdraniec”.
Teoria Czystej Formy
Witkacy ogłosił swoją teorię sztuki w 1919 roku w książce „Nowe formy w malarstwie”. Uważał, że sztuka ma działać na odbiorcę samą formą i budzić w nim uczucia metafizyczne. W „Szewcach” widać to w absurdzie, deformacji, śpiewkach i postaciach, które wiedzą, że są na scenie.
Katastrofizm
Katastrofizm to przekonanie, że świat i cywilizacja zmierzają do nagłej zagłady. W „Szewcach” Witkacy pokazuje przyszłe społeczeństwo, w którym po kolejnych rewolucjach zostaje mechaniczna władza i nuda. Badacze łączą ten dramat z katastrofizmem i z obawą przed totalitaryzmem.
Faszyzm, komunizm i technokracja
Dramat krytykuje kapitalizm, faszyzm i komunizm naraz. Dziarscy Chłopcy przypominają bojówki faszystowskie, szewcy mówią językiem rewolucji robotniczej, a Hiper-Robociarz i towarzysze w garniturach to rządy biurokratów. Postaci wspominają wprost Sowiecką Rosję i faszystów.
Powstanie i losy dramatu
Pod tekstem sztuki stoi data 6 III 1934. Witkacy nie doczekał wydania: dramat ukazał się dopiero w 1948 roku w Krakowie, nakładem Czytelnika. Prapremiera odbyła się 12 października 1957 roku w Teatrze Wybrzeże w Sopocie, w reżyserii Zygmunta Hübnera. Po prapremierze spektakl pokazano tylko raz.
Polemika z „Weselem”
„Szewcy” polemizują z „Weselem” Wyspiańskiego. Chłopi wnoszą na scenę chochoła, Hiper-Robociarz wzdycha: „To zaraza czysta z tym Wyspiańskim”, a chochoł okazuje się Bubkiem we fraku. Witkacy pokazuje, że narodowe symbole stały się pustą dekoracją.
Leon Chwistek
Leon Chwistek był malarzem, a później matematykiem i profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, przyjacielem Witkacego od młodości w Zakopanem. Scurvy mówi, że został ministrem „wielości rzeczywistości, tej Chwistkowej”, a w innej scenie postać mówi, że Chwistek zabronił Księżnej być w polskiej literaturze.