Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Zbrodnia i kara: motywy literackie

Motywy

Zbrodnia
Zbrodnia Raskolnikowa nie jest zwykłym rabunkiem. Bohater zabija, by sprawdzić teorię o ludziach niezwykłych, ale łupu nawet nie ogląda. Na dodatek zabija też Lizawietę, której śmierci nie planował. Dostojewski pokazuje, że zbrodnia niszczy przede wszystkim samego sprawcę, który od razu czuje się odcięty od ludzi. (tom I, rozdział VII; tom II, rozdział II; tom V, rozdział IV)
Kara i sumienie
Prawdziwą karą nie jest katorga, tylko to, co dzieje się w bohaterze zaraz po zabójstwie: gorączka, strach, samotność i potrzeba zdradzenia się. Raskolnikow sam szuka okazji, by mówić o zbrodni, wraca na jej miejsce i mdleje w cyrkule. Wyrok sądu jest łagodniejszy niż ta wewnętrzna kara. (tom II, rozdział I; tom II, rozdział VI; tom VII, rozdział I)
Teoria nadczłowieka
Raskolnikow dzieli ludzi na zwykłych, którzy muszą żyć według prawa, i niezwykłych, jak Napoleon, którym wolno przekroczyć granicę dla nowej idei. Zbrodnia ma być sprawdzianem, do której grupy należy. Okazuje się, że nie potrafi żyć z tym, co zrobił, więc teoria upada. (tom III, rozdział V; tom V, rozdział IV; tom VII, rozdział II)
Napoleon
Napoleon jest dla Raskolnikowa wzorem człowieka, który przelewał krew, a i tak stał się bohaterem. Bohater pyta sam siebie, czy Napoleon poszedłby zabić staruszkę. Zamiotow kpiąco nazywa go przyszłym Napoleonem. (tom III, rozdział V; tom III, rozdział VI; tom V, rozdział IV)
Miłość, która ocala
Miłość Soni do Raskolnikowa jest cicha i ofiarna. Sonia nie odwraca się od niego po wyznaniu, idzie za nim na Syberię i tam czeka. W epilogu bohater rozumie, że też ją kocha, i ta miłość staje się początkiem jego odrodzenia. (tom V, rozdział IV; tom VII, rozdział I; tom VII, rozdział II)
Wiara i Ewangelia
Sonia jest głęboko wierząca. Czyta Raskolnikowowi Ewangelię o wskrzeszeniu Łazarza, a ta historia staje się zapowiedzią jego własnego zmartwychwstania. Na Syberii bohater ma tę samą książkę pod poduszką. (tom IV, rozdział IV; tom VI, rozdział VIII; tom VII, rozdział II)
Cierpienie jako odkupienie
Sonia i Mikołaj wierzą, że cierpienie oczyszcza człowieka. Mikołaj bierze na siebie cudzą winę, bo chce cierpieć. Sonia każe Raskolnikowowi przyjąć cierpienie i nim odkupić zbrodnię. Porfiry też radzi mu przyjąć karę. (tom IV, rozdział VI; tom VI, rozdział II; tom VI, rozdział VIII)
Petersburg i nędza
Petersburg w powieści to miasto upału, kurzu, smrodu, szynków i ciasnych mieszkań. Bohaterowie żyją w izdebkach i przechodnich pokojach, piją, chorują i głodują. Nędza popycha ludzi do upadku: Sonię na ulicę, Marmieładowa do kieliszka, Raskolnikowa do zbrodni. (tom I, rozdział I; tom I, rozdział V; tom I, rozdział II)
Sny
Sny pokazują to, czego bohater nie chce przyznać na jawie. Sen o zakatowanej szkapie ostrzega go przed okrucieństwem. Sen o śmiejącej się staruszce pokazuje, że nie zabił w sobie lęku. Sen o zarazie w epilogu pokazuje, czym grozi wiara w swoją jedyną prawdę. (tom I, rozdział V; tom III, rozdział VI; tom VII, rozdział II)
Sobowtór
Swidrygajłow powtarza Raskolnikowowi, że jest między nimi coś wspólnego. Obaj przekroczyli granicę moralną, ale wybierają inne zakończenie. Swidrygajłow, pozbawiony nadziei, odbiera sobie życie. Raskolnikow przyznaje się i dostaje szansę na nowe życie. (tom IV, rozdział I; tom VI, rozdział VI; tom VI, rozdział VIII)
Poświęcenie dla rodziny
Kobiety w powieści poświęcają się dla bliskich. Sonia sprzedaje się, by nakarmić rodzinę. Dunia chce wyjść za Łużyna, żeby pomóc bratu. Raskolnikow widzi w tym podobieństwo i nie chce przyjąć ofiary siostry. (tom I, rozdział II; tom I, rozdział III; tom I, rozdział IV)
Przemiana bohatera
Przemiana Raskolnikowa jest powolna. Przyznaje się, choć dalej uważa, że jego idea była słuszna. Nawet na katordze długo nie czuje skruchy. Dopiero miłość do Soni sprawia, że zaczyna żyć na nowo. (tom VI, rozdział VII; tom VII, rozdział II; tom VII, rozdział II)

Konteksty

Kontekst biograficzny
Dostojewski sam przeżył to, co opisuje w epilogu. W 1849 roku aresztowano go za udział w kółku Pietraszewskiego i skazano na śmierć. Na placu stracenia, w ostatniej chwili, karę zamieniono mu na cztery lata katorgi, którą odbył w twierdzy w Omsku. Potem kilka lat służył jako żołnierz w Semipałatyńsku. Z tych przeżyć wziął wiedzę o więzieniu i wiarę w moc cierpienia.
Czas powstania
Powieść ukazała się w 1866 roku w odcinkach w czasopiśmie „Russkij Wiestnik”, a w książce rok później. Akcja dzieje się w lipcu 1865 roku: sam autor podał ten rok w liście do wydawcy, choć w tekście powieści daty nie ma. Główne wydarzenia od próby u lichwiarki do przyznania się zajmują około dwóch tygodni.
Powieść realistyczna i psychologiczna
Szkoła omawia „Zbrodnię i karę” razem z pozytywizmem, bo powstała w tym samym czasie co wielkie powieści realistyczne. Dostojewski dokładnie pokazuje nędzę Petersburga, ale najważniejsze jest u niego wnętrze człowieka: lęki, sny, gorączka i spór z samym sobą. Dlatego mówi się o powieści psychologicznej i filozoficznej.
Kontekst biblijny: wskrzeszenie Łazarza
Sonia czyta Raskolnikowowi z czwartej Ewangelii opowieść o wskrzeszeniu Łazarza. Łazarz od czterech dni leżał w grobie, a Jezus przywrócił go do życia. Ta historia zapowiada los bohatera, który po zbrodni jest jak umarły, a w epilogu zmartwychwstaje dzięki miłości.
Kontekst historyczny: Napoleon
Raskolnikow podziwia Napoleona Bonapartego jako człowieka, który przelał krew tysięcy, a i tak stawiano mu pomniki. W myślach wymienia Tulon, rzeź w Paryżu, Egipt i wyprawę na Moskwę. Napoleon jest dla niego dowodem, że wielkim ludziom wolno więcej.
Nowe idee i nihilizm
W powieści słychać spory młodych ludzi o nowych ideach, na przykład o tym, że zbrodnię rodzi złe urządzenie społeczeństwa, a nie zła wola człowieka. Rzecznikiem modnych poglądów jest śmieszny Lebieziatnikow, a oficer policji narzeka na nihilistów. Dostojewski pokazuje, że teoria oderwana od życia może prowadzić do zbrodni.
Katorga i Syberia
Katorga to w carskiej Rosji kara ciężkich robót na zesłaniu, najczęściej na Syberii. Raskolnikow dostaje osiem lat katorgi drugiej kategorii. W więzieniu ma ogoloną głowę i kajdany, pracuje przy wypalaniu alabastru i żyje wśród prostych ludzi, którzy go nie lubią.