„Kordian” zaczyna się od strofy wstępnej, w której poeta zapowiada, że będzie śpiewał i ożywi ogień, jeśli tli się choćby w iskierce. W Przygotowaniu, w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego w Karpatach, Szatan zwołuje diabły w noc, w którą wybija nowy wiek. Mefistofel dostaje za zadanie zająć się narodem, którego rycerze noszą krzywe szable. Diabły warzą w kotle przyszłych przywódców: starego wodza, księcia, wodza, który chodzi jak rak, starca poetę, pobladłego uczonego z zagadką o królu i zdrajcę z generalską wstęgą. Wtedy Głos w powietrzu przegania diabły, a archanioł i chór aniołów mówią o ziemi i Bożej woli. W Prologu trzy osoby spierają się o rolę poezji wobec narodu, który przegrał. Pierwsza mówi o sobie jako o duchu Apokalipsy, druga z niej drwi, a trzecia przepędza obie i zapowiada, że z prochu wskrzesi naród.
Akt I. Piętnastoletni Kordian leży pod lipą na wiejskim dziedzińcu. Rozmyśla o młodym samobójcy i prosi Boga o jedną wielką myśl, której mógłby oddać życie. Stary sługa Grzegorz opowiada mu trzy historie: bajkę o Janku, co psom szył buty, opowieść z wyprawy do Egiptu oraz wspomnienie o Kazimierzu, który w niewoli wolał zginąć, niż służyć w obcym wojsku. Kordian wie, że sam nie ma takiej wiary. W ogrodzie wyznaje uczucia Laurze, ale ona traktuje go jak dziecko i odjeżdża. Kordian zostaje sam z pistoletem i odchodzi do lasu. W nocy Laura czeka w domu, czyta jego wiersz w sztambuchu i widzi konia bez jeźdźca. Grzegorz wbiega z wiadomością, że panicz się zastrzelił.
Akt II nosi tytuł „Rok 1828. Wędrowiec”. Kordian żyje i podróżuje. W londyńskim parku dozorca bierze pieniądze za krzesła i tłumaczy mu, że w Anglii wszystko się sprzedaje. Na skale w Dover Kordian czyta „Króla Leara” i widzi, że w życiu zawsze czeka rzeczywistość. We włoskiej willi Wioletta zapewnia go o miłości. Gdy Kordian wyznaje, że przegrał jej klejnoty, wpada w gniew, ale jedzie z nim, bo koń ma złote podkowy. Odchodzi, gdy koń pada, a Kordian przyznaje, że podkowy zgubił. W Watykanie Kordian prosi papieża o błogosławieństwo dla garści ziemi, na której wymordowano tysiące Polaków. Papież rozmawia z papugą, zaleca Polakom posłuszeństwo carowi i potępia walczących. Na szczycie Mont Blanc Kordian odnajduje cel: wzorem szwajcarskiego bohatera Winkelrieda Polska ma poświęcić się za narody. Chmura znosi go na polską ziemię.
Akt III, „Spisek koronacyjny”. Na placu przed zamkiem w Warszawie lud ogląda koronację cara na króla Polski i drwi z niej. W katedrze car przysięga na konstytucję. Wielki książę Konstanty uderza starą kobietę z dzieckiem, a nieznajomy w czarnym płaszczu śpiewa, że wino trzeba zmienić w krew. W podziemiach kościoła św. Jana, wśród trumien królów, zbierają się spiskowcy z hasłem „Winkelried”. Prezes, starzec z białymi włosami, odradza zabójstwo. Zamaskowany Podchorąży, czyli Kordian, przekonuje do zamachu. W głosowaniu tylko pięciu jest za, a stu pięćdziesięciu przeciw. Kordian zdejmuje maskę i ogłasza, że sam zabije cara, bo tej nocy ma wartę w zamku. W zamku Strach i Imaginacja pokazują mu przerażające widziadła. Kordian pada bez czucia u drzwi sypialni cara. Car znajduje go z bagnetem i każe rozstrzelać, jeśli żołnierz nie oszalał.
Kordian trafia do szpitala wariatów. Doktor, postać diabelska, odbiera mu wiarę w sens poświęcenia, a wielki książę Konstanty zabiera go na plac Saski. Tam Konstanty każe mu przeskoczyć na koniu piramidę z bagnetów. Kordian przeskakuje, a książę chce darować mu życie, lecz car po cichu każe złożyć sąd wojenny. W celi klasztornej Kordian żegna się z Grzegorzem i prosi, by jego wnuka nazwał Kordianem. Konstanty wymusza na carze ułaskawienie, wypominając mu zabójstwo ojca. Adiutant pędzi z nim na plac Marsowy, gdzie kat już złamał Kordianowi szpadę. Kordian nie pozwala zawiązać sobie oczu. Ktoś krzyczy, że adiutant jedzie, ale oficer go nie widzi i podnosi rękę.
Poeta zapowiada, że będzie śpiewał i ożywi ogień, jeśli tli się choćby w iskierce. Porównuje swoje słowa do liścia aloesu, w który Egipcjanie zawijali serce zmarłego, by przetrwało.
W noc nowego wieku Szatan zwołuje diabły do chaty Twardowskiego w Karpatach. Mefistofel ma zająć się narodem, którego rycerze noszą krzywe szable. Diabły warzą w kotle przywódców przyszłego powstania, każdego z wadą. Głos w powietrzu przegania je, a archanioł mówi o Bożej woli.
Pierwsza osoba nazywa siebie duchem Apokalipsy i prosi Boga o siłę słowa. Druga drwi z niej i zapowiada, że zapał poety rozprzędzie na nici. Trzecia przepędza obie i obiecuje wskrzesić naród z prochu.
Piętnastoletni Kordian leży pod lipą i prosi Boga o jedną wielką myśl. Grzegorz opowiada o Janku, o wyprawie do Egiptu i o Kazimierzu, który zginął w niewoli. Kordian podziwia starego, ale czuje, że sam nie ma wiary. Laura woła go z ganku.
Kordian i Laura rozmawiają w jesiennym ogrodzie o gwiazdach i przyszłości. Kordian mówi o miłości i duszach, Laura traktuje go z góry i odjeżdża z Grzegorzem. Kordian zostaje sam, przykłada pistolet do czoła i postanawia zginąć w lesie.
Laura niepokoi się, że zraniła Kordiana szyderstwem, i czyta jego wiersz w sztambuchu. Za oknem przelatuje koń bez jeźdźca. Grzegorz wbiega z wiadomością, że panicz się zastrzelił.
Kordian w londyńskim parku dowiaduje się od dozorcy, że wszystko jest na sprzedaż. W Dover czyta Szekspira. We Włoszech traci majątek i kochankę Wiolettę. W Watykanie papież potępia walczących Polaków. Na Mont Blanc Kordian ogłasza, że Polska jest Winkelriedem narodów.
Na placu przed zamkiem lud czeka na koronację cara. Mieszczanie, szewc, stary żołnierz i młodzieńcy drwią z cara i z dygnitarzy. Ktoś śpiewa: „Boże, pochowaj nam króla!”. Wszyscy patrzą na garbusa i przegapiają cara.
W katedrze prymas odprawia mszę, a car przysięga na konstytucję jednym słowem. Potem rozbrzmiewa „Te Deum”.
Lud komentuje przysięgę cara. Wielki książę uderza starą kobietę z dzieckiem, a żandarmi ją porywają. Lud rozrywa sukno z estrady. Nieznajomy w czarnym płaszczu śpiewa przy beczkach z winem pieśń o winie, które trzeba zamienić w krew.
W lochu kościoła św. Jana spiskowcy z hasłem „Winkelried” radzą nad zabiciem cara. Prezes odradza zbrodnię, Podchorąży namawia do niej. Spiskowcy zabijają szpiega. W głosowaniu tylko pięciu jest za zamachem. Kordian zrywa maskę i ogłasza, że sam zabije cara, bo ma wartę w zamku.
Kordian idzie przez komnaty zamku z bagnetem. Strach i Imaginacja pokazują mu ożywające ściany, diabła przy koronie, drzewa z uszami i orszak zmarłych królów. Kordian pada bez czucia u drzwi sypialni. Car znajduje go, rani szpadą w rękę i każe rozstrzelać.
Kordian leży w gorączce w szpitalu wariatów. Doktor rozmawia z nim i odbiera mu wiarę w sens poświęcenia, pokazując dwóch obłąkanych. Wielki książę Konstanty każe zabrać Kordiana na plac Saski.
Na placu Saskim wielki książę każe Kordianowi przeskoczyć konno piramidę z karabinów z bagnetami i obiecuje mu życie. Kordian przeskakuje. Książę go ściska, ale car każe złożyć sąd wojenny i rozstrzelać skazańca.
W celi klasztornej ksiądz przygotowuje Kordiana na śmierć, a Grzegorz płacze. Kordian prosi, by wnuk Grzegorza dostał imię Kordian. Oficer ogłasza, że skazany idzie na rozstrzelanie. Kordian żegna Grzegorza słowami „mój wierny ojcze”.
Car sam w sali drwi z Polski. Wielki książę Konstanty prosi o ułaskawienie Kordiana. Bracia kłócą się, przypominają sobie zbrodnie rodu. Car podpisuje ułaskawienie i zatyka je na szpadzie brata. Konstanty wysyła adiutanta na plac Marsowy.
Lud patrzy, jak kat łamie nad Kordianem szpadę. Kordian nie pozwala zawiązać sobie oczu. Ktoś krzyczy, że jedzie adiutant, ale oficer go nie widzi i podnosi rękę.
Sprawdź, ile pamiętasz: Kordian: sprawdzian z lektury