Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Proszę państwa do gazu: motywy literackie

Motywy

Człowiek zlagrowany
Narrator i jego koledzy przystosowali się do obozu tak, że zagłada stała się pracą. Jedzą paczki i mówią o krematoriach jak o pogodzie. Marsylczyk mówi, że wszyscy żyją z transportów. Narrator czuje złość nie na katów, ale na ofiary, a Henri uznaje to za normalne i obliczone. (Całość; Całość; Całość)
Odwrócone wartości
Na rampie kłamstwo jest litością: prawo obozu każe oszukiwać idących na śmierć do końca. Kradzież z transportu to organizacja, a karetka Czerwonego Krzyża wozi gaz. Esesman chwali Andreja, że ukarał wyrodną matkę, choć matka i dziecko zaraz zginą. (Całość; Całość; Całość)
Matka i dziecko
Strach odbiera ludziom najsilniejsze więzi. Młoda kobieta ucieka od dziecka, krzycząc, że to nie jej. Kobiety uciekają od niemowląt, które narrator wynosi z wagonu. Tylko siwa pani bierze je i nazywa narratora dzieckiem. (Całość; Całość; Całość)
Zagłada jak praca fabryki
Wszystko ma swój rytm i liczbę: sześćdziesięciu na auto, szesnaście aut to tysiąc, kreska w notatniku za każdy samochód. Auta jeżdżą jak na taśmie, a esesmani są spokojni i fachowi. Śmierć tysięcy ludzi staje się rachunkiem. (Całość; Całość; Całość)
Jedzenie i głód
Opowiadanie zaczyna się od posiłku z paczek, a kończy łupem z transportu: chlebem, marmoladą i szynkami. Kto ma jedzenie, ma siłę. Głodni Grecy jedzą wszystko na rampie, a obóz przez kilka dni będzie żył z jedzenia zamordowanych. (Całość; Całość; Całość)
Kłamstwo i pozór
Zagłada udaje porządek i uprzejmość. Rampa wygląda jak sielankowa stacja, esesman mówi „moi państwo”, a Henri mówi ludziom, że idą się kąpać. Tytuł opowiadania powtarza ten ton: uprzejme zaproszenie na śmierć. (Całość; Całość; Całość)
Bóg w obozie
Rabin modli się na pryczy, a więźniowie drwią z niego. W bloku pada zdanie, że gdyby ludzie nie wierzyli w życie pozagrobowe, rozwaliliby krematoria. Gdy narrator woła na litość boską, sam przyznaje, że imię Boga pada tu niepotrzebnie. (Całość; Całość; Całość)
Godność wobec śmierci
Kilku ludzi z transportu zachowuje godność. Dziewczyna o jasnych włosach sama odgaduje prawdę, z pogardą odsuwa tego, kto ją zatrzymuje, i wchodzi na auto. Siwa pani uśmiecha się do narratora. Starzec we fraku do końca chce mówić z komendantem. (Całość; Całość; Całość)
Złoto i rabunek
Kanada ma ukryte brylanty i monety z całej Europy. Złoto, które narrator znajduje w walizce, esesman zabiera do teczki dla Rzeszy. Ludziom wyrywa się nawet złote zęby, a kapo przekupuje wartowników kotłem złota. (Całość; Całość; Całość)
Przyroda obojętna na zbrodnię
Wokół rampy jest zieleń drzew, dzwon z kościółka i gwiaździsty wieczór. Przyroda trwa obok śmierci i nic jej nie zatrzymuje. O świcie zapowiada się pogodny dzień, a nad Birkenau płynie czarna rzeka dymu. (Całość; Całość; Całość)

Konteksty

Biografia Borowskiego
Tadeusz Borowski urodził się w 1922 roku w Żytomierzu. W 1943 roku Niemcy aresztowali go w Warszawie i po Pawiaku wywieźli do Auschwitz. Potem był w innych obozach, ostatnio w Dachau-Allach, skąd wyzwolili go Amerykanie 30 kwietnia 1945 roku. Zmarł w Warszawie w 1951 roku. Narrator opowiadania, więzień z Polski z paczkami z Warszawy, ma wiele z autora, ale nie jest z nim tożsamy.
Tom „Pożegnanie z Marią”
Opowiadanie ukazało się pierwszy raz w 1946 roku w Monachium, w tomie „Byliśmy w Oświęcimiu”, napisanym z innymi byłymi więźniami. W 1947 roku weszło do tomu „Pożegnanie z Marią”. Później do cyklu dołączono między innymi „U nas w Auschwitzu” i „Ludzie, którzy szli”. Na maturze w latach 2025–2028 można w wypracowaniu odwołać się także do „Ludzi, którzy szli”, bo byli lekturą w podstawie z 2018 roku.
Auschwitz i Zagłada
Według Muzeum Auschwitz-Birkenau w obozie zamordowano około 1,1 miliona ludzi, w tym około miliona Żydów. Liczba „cztery i pół miliona” w opowiadaniu to przewidywanie narratora o tym, co policzą po wojnie, a nie dzisiejszy szacunek historyków.
Getta Zagłębia
Transport w opowiadaniu przywozi Żydów z Sosnowca i Będzina. Latem 1943 roku Niemcy likwidowali getto w Będzinie: na początku sierpnia wywieźli około 8 tysięcy ludzi do Auschwitz. Tekst nie podaje daty, więc łączenie akcji z tą likwidacją to tylko trop.
Miłosz o Borowskim
Czesław Miłosz opisał Borowskiego jako Betę w rozdziale „Beta – czyli nieszczęśliwy kochanek” książki „Zniewolony umysł”, wydanej w 1953 roku w Paryżu.
Pytanie jawne na maturze ustnej
Na liście pytań jawnych CKE na lata 2026–2028 jest pytanie nr 56: „Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Pytanie każe omówić je na podstawie tego opowiadania i wybranego kontekstu.
Inne lektury o obozach
Obok Borowskiego lista lektur obowiązkowych na maturze ma „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (fragmenty) o sowieckim łagrze i „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall o getcie warszawskim. Dobrze z nimi porównać, jak obóz zmienia człowieka.