Na początku powieści to duży, tęgi i muskularny ośmiolatek z twarzą rozumną i miłą. Ma czarne, połyskliwe oczy pod gęstymi brwiami i włosy krótko przystrzyżone na jeża. Do szkoły jedzie w barankowej czapce i bekieszy z futrzanym kołnierzem.
Syn zubożałego szlachcica z Gawronek, który brał udział w powstaniu. Uczy się najpierw w Owczarach, potem w gimnazjum w Klerykowie. Przez kilka lat ulega rusyfikacji: chodzi do rosyjskiego teatru, bywa u inspektora, a w sprawie Waleckiego ratuje klasę kosztem kolegi. Recytacja Zygiera i polskie książki czytane u Gontali budzą w nim polskość. Pomaga Radkowi, a pod koniec nauki przeżywa pierwszą miłość do Anny Stogowskiej.
„strzelałem, ale bez prochu...”
rozdział IX. Marcin broni się przed dyrektorem półprawdą.
„Masz, renegacie, masz, szpiegu, masz, szpiegu!”
rozdział XVI. Marcin wyładowuje na Majewskim złość na całą szkołę.
„I moskwicyzmu...”
rozdział XVIII. Somonowicz chwali internaty jako środek do karności, a Marcin dopowiada, że także do moskwicyzmu.
„opierać mu się ze wszech sił moich...”
rozdział XVIII. Dojrzała deklaracja Marcina w rozmowie z Somonowiczem.