Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Dżuma: motywy literackie

Motywy

Zaraza jako zło
Dżuma to nie tylko choroba. Spada na zwyczajne miasto bez powodu i bez winy mieszkańców, odbiera wolność, rozdziela ludzi i każe im umierać w samotności. Można ją czytać jako obraz każdego zła, które ogarnia zbiorowość, także wojny i przemocy. Tarrou mówi, że każdy nosi w sobie dżumę i musi uważać, by nie zarazić drugiego człowieka. Zakończenie ostrzega, że zło nie ginie na zawsze. (rozdział IV; rozdział V)
Postawy wobec zła
Każdy bohater reaguje na zarazę inaczej. Rieux walczy, choć wie, że jego zwycięstwa są tymczasowe. Tarrou organizuje pomoc i szuka świętości bez Boga. Paneloux najpierw tłumaczy zarazę karą, potem przyjmuje cierpienie w wierze. Rambert chce uciec, a potem zostaje. Grand cicho wykonuje swoją pracę. Cottard korzysta na nieszczęściu, bo zaraza zdejmuje z niego strach przed policją. (rozdział II; rozdział II; rozdział IV)
Solidarność
Bohaterowie, którzy na początku są sobie obcy, łączą się we wspólnej pracy. Rambert odkrywa, że sprawa dotyczy wszystkich. Rieux mówi do Paneloux, że pracują razem ponad bluźnierstwami i modlitwami. Tarrou woli być po stronie ofiar. Solidarność nie zwycięża dżumy, ale pozwala ludziom pozostać ludźmi. (rozdział IV; rozdział IV; rozdział IV)
Cierpienie niewinnych
Śmierć synka Othona to najważniejsza scena powieści. Dziecko nie zawiniło niczego, a umiera w męce na oczach lekarzy i księdza. Ta scena podważa myśl z pierwszego kazania, że dżuma jest karą za grzechy. Rieux buntuje się przeciw światu, w którym dzieci cierpią, a Paneloux mówi o miłości do Boga, która jest trudna. (rozdział IV; rozdział IV; rozdział IV)
Wiara i bunt
Paneloux reprezentuje postawę religijną: najpierw groźną, potem pokorną. Rieux nie wierzy w Boga; mówi, że wiara w Boga wszechmogącego oznaczałaby zostawienie Mu leczenia. Tarrou pyta, czy można być świętym bez Boga. Powieść nie rozstrzyga sporu, ale pokazuje, że wierzący i niewierzący mogą razem walczyć ze złem. (rozdział II; rozdział II; rozdział IV)
Rozłąka i wygnanie
Zamknięte bramy odcinają ludzi od bliskich. Narrator nazywa to wygnaniem we własnym mieście. Rieux przez całą zarazę nie widzi żony i nie zobaczy jej już przed jej śmiercią. Rambert tęskni za ukochaną w Paryżu, a Grand za dawno utraconą Jeanne. Po miesiącach rozłąki ludzie odkrywają, że czas ich zmienił. (rozdział II; rozdział II; rozdział V)
Miłość
Miłość jest w powieści tym, co ludzie tracą przez zarazę i za czym tęsknią najbardziej. Rambert zostaje w mieście, a Rieux przyznaje, że nic nie jest warte odwrócenia się od tego, co się kocha, choć sam też tak robi. Grand przez lata myśli o Jeanne. Żona starego Castela wraca do zamkniętego miasta, by być z mężem. Miłość nie ratuje przed dżumą, ale nadaje sens czekaniu. (rozdział IV; rozdział II; rozdział II)
Praca i obowiązek
Rieux nie uważa się za bohatera. Mówi Rambertowi, że w walce z dżumą chodzi o uczciwość, czyli o to, by robić swoje. Grand po pracy liczy statystyki dla formacji sanitarnych. Narrator nie chce wyolbrzymiać ich zasług, bo pomaganie innym uważa za coś zwyczajnego, a nie wyjątkowego. (rozdział II; rozdział II; rozdział II)
Śmierć
W powieści umiera wiele osób, w tym bohaterowie, których czytelnik dobrze zna: dozorca Michel, Richard, synek Othona, Paneloux, Othon, Tarrou i żona Rieux. Śmierć staje się codziennością: zmarłych grzebie się bez ceremonii, a potem pali. Rieux mówi, że nie może przyzwyczaić się do widoku śmierci. (rozdział II; rozdział III; rozdział V)
Kara śmierci
Tarrou jako syn prokuratora zobaczył, jak ojciec żąda śmierci oskarżonego. Od tej chwili walczy z każdym usprawiedliwianiem zabijania. Dla niego dżuma to także zgoda na śmierć innych ludzi, nawet w imię słusznych idei. (rozdział IV; rozdział IV)
Słowo i pisanie
Grand latami szuka idealnego zdania o amazonce i nie umie znaleźć słów, by napisać do Jeanne. Tarrou prowadzi notatki, a Rieux spisuje kronikę, by dać świadectwo. Słowo ma też moc w polityce: władze długo boją się powiedzieć „dżuma”. (rozdział II; rozdział V; rozdział I)
Przyzwyczajenie i obojętność
Ludzie szybko przyzwyczajają się do nieszczęścia. Rieux uważa, że przyzwyczajenie do rozpaczy jest gorsze niż rozpacz. Stary astmatyk liczy groch i komentuje zarazę, jakby nic go nie dotyczyło. Po otwarciu bram tłum szybko zapomina o zmarłych. (rozdział III; rozdział II; rozdział V)

Konteksty

Parabola
„Dżuma” to powieść paraboliczna. Opowiada o zarazie w konkretnym mieście, ale historia ma drugie, ogólne znaczenie: mówi o człowieku wobec zła. Często odczytuje się ją jako obraz doświadczeń II wojny światowej: zamknięte miasto, rozłąka, masowa śmierć, obozy i życie w ciągłym zagrożeniu. Szersze odczytanie dotyczy każdego zła, które spada na zbiorowość.
Albert Camus
Albert Camus (1913–1960) był francuskim pisarzem i filozofem, urodzonym w Algierii, w której dzieje się powieść. W czasie okupacji działał w ruchu oporu, a po wyzwoleniu pisał do dziennika „Combat”. „Dżuma” ukazała się w 1947 roku. W 1957 roku Camus dostał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Zginął w wypadku samochodowym w 1960 roku.
Filozofia absurdu i bunt
Camus pisał o absurdzie: świat nie odpowiada na ludzkie pytanie o sens. Człowiek może jednak zbuntować się przeciw cierpieniu i działać razem z innymi. W „Dżumie” tak postępują Rieux i Tarrou: nie wiedzą, czy wygrają, a mimo to walczą. Camus pisał o tym w eseju „Mit Syzyfa” i w „Człowieku zbuntowanym”.
Kronika i narrator-świadek
Narrator nazywa swoją opowieść kroniką i długo nie zdradza, kim jest. Mówi o sobie w trzeciej osobie i stara się być obiektywnym świadkiem. Dopiero pod koniec wyznaje, że to doktor Rieux. Korzysta też z notatek Tarrou. Ten zabieg sprawia, że opowieść brzmi jak relacja z prawdziwych wydarzeń.
Dawne epidemie
Bohaterowie przypominają dawne zarazy. Rieux myśli o dżumie w Konstantynopolu opisanej przez Prokopa, o Atenach i o miastach chińskich. Paneloux mówi o wielkiej dżumie w Marsylii i o biskupie Belzunce. Powieść pokazuje, że zaraza wraca w historii wiele razy.
Inne lektury
„Dżumę” zestawia się z tekstami o człowieku w sytuacji granicznej. „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego pokazuje człowieczeństwo w łagrze. „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall opowiada o Marku Edelmanie, który jak Rieux walczy o życie ludzi. Księga Hioba stawia to samo pytanie co Paneloux: dlaczego cierpi niewinny?
Egzystencjalizm
Twórczość Camusa często łączy się z egzystencjalizmem, choć sam pisarz nie chciał tej etykiety. Wspólne jest przekonanie, że człowiek sam odpowiada za swoje wybory. W powieści widać to w decyzjach Ramberta, Tarrou i Rieux.