- Zaraza jako zło
- Dżuma to nie tylko choroba. Spada na zwyczajne miasto bez powodu i bez winy mieszkańców, odbiera wolność, rozdziela ludzi i każe im umierać w samotności. Można ją czytać jako obraz każdego zła, które ogarnia zbiorowość, także wojny i przemocy. Tarrou mówi, że każdy nosi w sobie dżumę i musi uważać, by nie zarazić drugiego człowieka. Zakończenie ostrzega, że zło nie ginie na zawsze. (rozdział IV; rozdział V)
- Postawy wobec zła
- Każdy bohater reaguje na zarazę inaczej. Rieux walczy, choć wie, że jego zwycięstwa są tymczasowe. Tarrou organizuje pomoc i szuka świętości bez Boga. Paneloux najpierw tłumaczy zarazę karą, potem przyjmuje cierpienie w wierze. Rambert chce uciec, a potem zostaje. Grand cicho wykonuje swoją pracę. Cottard korzysta na nieszczęściu, bo zaraza zdejmuje z niego strach przed policją. (rozdział II; rozdział II; rozdział IV)
- Solidarność
- Bohaterowie, którzy na początku są sobie obcy, łączą się we wspólnej pracy. Rambert odkrywa, że sprawa dotyczy wszystkich. Rieux mówi do Paneloux, że pracują razem ponad bluźnierstwami i modlitwami. Tarrou woli być po stronie ofiar. Solidarność nie zwycięża dżumy, ale pozwala ludziom pozostać ludźmi. (rozdział IV; rozdział IV; rozdział IV)
- Cierpienie niewinnych
- Śmierć synka Othona to najważniejsza scena powieści. Dziecko nie zawiniło niczego, a umiera w męce na oczach lekarzy i księdza. Ta scena podważa myśl z pierwszego kazania, że dżuma jest karą za grzechy. Rieux buntuje się przeciw światu, w którym dzieci cierpią, a Paneloux mówi o miłości do Boga, która jest trudna. (rozdział IV; rozdział IV; rozdział IV)
- Wiara i bunt
- Paneloux reprezentuje postawę religijną: najpierw groźną, potem pokorną. Rieux nie wierzy w Boga; mówi, że wiara w Boga wszechmogącego oznaczałaby zostawienie Mu leczenia. Tarrou pyta, czy można być świętym bez Boga. Powieść nie rozstrzyga sporu, ale pokazuje, że wierzący i niewierzący mogą razem walczyć ze złem. (rozdział II; rozdział II; rozdział IV)
- Rozłąka i wygnanie
- Zamknięte bramy odcinają ludzi od bliskich. Narrator nazywa to wygnaniem we własnym mieście. Rieux przez całą zarazę nie widzi żony i nie zobaczy jej już przed jej śmiercią. Rambert tęskni za ukochaną w Paryżu, a Grand za dawno utraconą Jeanne. Po miesiącach rozłąki ludzie odkrywają, że czas ich zmienił. (rozdział II; rozdział II; rozdział V)
- Miłość
- Miłość jest w powieści tym, co ludzie tracą przez zarazę i za czym tęsknią najbardziej. Rambert zostaje w mieście, a Rieux przyznaje, że nic nie jest warte odwrócenia się od tego, co się kocha, choć sam też tak robi. Grand przez lata myśli o Jeanne. Żona starego Castela wraca do zamkniętego miasta, by być z mężem. Miłość nie ratuje przed dżumą, ale nadaje sens czekaniu. (rozdział IV; rozdział II; rozdział II)
- Praca i obowiązek
- Rieux nie uważa się za bohatera. Mówi Rambertowi, że w walce z dżumą chodzi o uczciwość, czyli o to, by robić swoje. Grand po pracy liczy statystyki dla formacji sanitarnych. Narrator nie chce wyolbrzymiać ich zasług, bo pomaganie innym uważa za coś zwyczajnego, a nie wyjątkowego. (rozdział II; rozdział II; rozdział II)
- Śmierć
- W powieści umiera wiele osób, w tym bohaterowie, których czytelnik dobrze zna: dozorca Michel, Richard, synek Othona, Paneloux, Othon, Tarrou i żona Rieux. Śmierć staje się codziennością: zmarłych grzebie się bez ceremonii, a potem pali. Rieux mówi, że nie może przyzwyczaić się do widoku śmierci. (rozdział II; rozdział III; rozdział V)
- Kara śmierci
- Tarrou jako syn prokuratora zobaczył, jak ojciec żąda śmierci oskarżonego. Od tej chwili walczy z każdym usprawiedliwianiem zabijania. Dla niego dżuma to także zgoda na śmierć innych ludzi, nawet w imię słusznych idei. (rozdział IV; rozdział IV)
- Słowo i pisanie
- Grand latami szuka idealnego zdania o amazonce i nie umie znaleźć słów, by napisać do Jeanne. Tarrou prowadzi notatki, a Rieux spisuje kronikę, by dać świadectwo. Słowo ma też moc w polityce: władze długo boją się powiedzieć „dżuma”. (rozdział II; rozdział V; rozdział I)
- Przyzwyczajenie i obojętność
- Ludzie szybko przyzwyczajają się do nieszczęścia. Rieux uważa, że przyzwyczajenie do rozpaczy jest gorsze niż rozpacz. Stary astmatyk liczy groch i komentuje zarazę, jakby nic go nie dotyczyło. Po otwarciu bram tłum szybko zapomina o zmarłych. (rozdział III; rozdział II; rozdział V)